C
 
Caliban
     
Maantje van Uranus dat in 1997 door vier astronomen werd ontdekt met behulp van de 5-meter Hale-telescoop op Mount Palomar. Caliban is gemiddeld zeventig kilometer in diameter, onregelmatig gevormd, en bevindt zich in een sterk excentrische en gehelde baan op ruim zeven miljoen kilometer van de ijsreus.   


Callippus-cyclus
Een cyclus die kortstondig (twee eeuwen) werd gebruikt voor de Griekse tijdrekening. Astronomen uit het oude Griekenland definieerden één cyclus als 940 lunaties, wat volgens waarnemingen van de astronoom Callippus rond 330 v. Christus nauwkeurig overeenkwam met 76 zonnejaren.   


Callisto   
Maan van Jupiter die in 1610 door Galileo Galilei werd ontdekt toen hij de planeet als eerste mens door een telescoop aanschouwde. Callisto is op een gemiddelde afstand van bijna 1,9 miljoen kilometer tot Jupiter de buitenste van de vier zogeheten Galileïsche manen. Met een diameter van 2.400 kilometer is hij tevens de op één na grootste satelliet in ons zonnestelsel.   


Calypso     
Maantje van Saturnus met een maximale diameter van ongeveer dertig kilometer. Het enigszins langwerpige object werd in 1980 ontdekt. Calypso is een Trojaan in het kielzog van de veel grotere satelliet Tethys, op een gemiddelde afstand van bijna 300.000 kilometer tot Saturnus.   


Cape Canaveral
Locatie van een Amerikaans ruimtevaartcentrum (het Kennedy Space Center) in Florida dat, vanwege zijn gunstige ligging nabij de evenaar, als de ideale plek wordt beschouwd om raketten te lanceren. In de buurt van de evenaar geeft de rotatie van de aarde namelijk een optimale ‘slinger'' aan raketten die in oostelijke richting worden gelanceerd. Hierdoor kan veel brandstof worden bespaard.   


Carme     
Maan van Jupiter die in 1938 door S. Nicholson op een fotografische plaat werd gesignaleerd. Carme bevindt zich gemiddeld op ruim 23 miljoen kilometer afstand van Jupiter en maakt in een zeer excentrische en gehelde baan een retrograde beweging om de gasreus. Astronomen nemen aan dat de satelliet, met een onregelmatige vorm en een gemiddelde diameter van 46 kilometer, een voormalige planetoïde is die door de Joviaanse aantrekkingskracht is ingevangen.   


Catadioptrische telescoop
Type telescoop waarin zowel refractie- als reflectieoptiek is verwerkt om een beeld te vormen. Meestal gaat het om een systeem waarin het ontwerp van een spiegelkijker als basis dient, maar waarin tevens een lens als corrector is geplaatst om optische fouten zoals sferische aberratie tegen te gaan. De bekendste catadioptrische telescoop is de Schmidt-Cassegrain, naar het ontwerp van een Cassegrain-telescoop met een additionele Schmidt-correctorplaat voor de kijkeropening.    


CCD-camera
Fotografisch toestel dat als ‘gevoelige plaat' achter de lens gebruik maakt van een chip, ook wel Charge Coupled Device (CCD) genoemd, waarin reeksen minuscule condensators (de pixels) elektromagnetische (licht)straling omzetten in elektrische lading. De elektrische signalen worden vervolgens elders in de camera gedigitaliseerd. Vanaf de jaren negentig gingen steeds meer astrofotografen over op deze uiterst lichtgevoelige instrumenten als alternatief voor de meer traditionele mechanische en andere filmgebaseerde fototoestellen.    


Ceres

Een tot dwergplaneet verheven planetoïde in de planetoïdengordel. Omdat Ceres, een sferisch gevormd hemellichaam met een equatoriale diameter van ongeveer 950 kilometer, historisch bekend staat als de grootste planetoïde in het zonnestelsel, duidt de IAU haar formeel aan als 1 Ceres. De dwergplaneet bezit een ijzig oppervlak met daaronder een dikke mantel van waterijs en mogelijk zelfs vloeibaar water.    


C-flare   
Een betrekkelijk milde zonnevlam die tussen 10^-6 en 10^-5 Watt per vierkante meter aan röntgenstraling produceert in het golflengtegebied tussen 1 en 8 Ångstrom. C-flares worden weer onderverdeeld in tien subklassen. Een C3-flare is bijvoorbeeld drie keer zo energetisch als een C1-flare.    


Challenger
Een Amerikaans ruimteveer dat op 28 januari 1986, enkele tientallen seconden na de lancering, desintegreerde. Hierbij kwamen alle zeven bemanningsleden om het leven, onder wie de lerares Christa McAuliffe. Zij stond op het punt de eerste burgerastronaut te worden. Het bemande ruimtevaartprogramma van de NASA kwam als gevolg van de ramp met de Space Shuttle Challenger bijna twintig maanden stil te liggen.    


Chandrasekhar-limiet
De massagrens die bepaalt of een instortende ster eindigt als een witte dwerg of als een exotischer object zoals een neutronenster, een quarkster of een zwart gat. Sterren waarvan de nucleaire brandstof is 'opgebrand' zullen als gevolg van de zwaartekracht instorten. Wat het gevolg zal zijn van deze instorting, hangt af van de massa in de overblijvende kern. Als die kleiner is dan de Chandrasekhar-limiet, blijven de scheikundige elementen nog intact en zal de ster eindigen als een witte dwerg. Als de massa groter is, eindigt de ster als neutronenster, quarkster of zwart gat. De Chandrasekhar-limiet is vernoemd naar de astrofysicus die haar ontdekte, Subramanyan Chandrasekhar, en bedraagt ongeveer 1,4 zonmassa's.    


Charon     
Maan van Pluto, die in 1978 door J. Christy werd ontdekt. Charon wordt door sommigen echter vooral gezien als de kleinere component van een planetair ‘dubbelsysteem', omdat zijn diameter (1207 kilometer) ruim de helft van de diameter van Pluto bedraagt. De satelliet beschrijft bovendien een baan op zeer korte afstand van de dwergplaneet.


Chemie
De tak van wetenschap die zich bezighoudt met de samenstelling, verandering, en ontbinding van stoffen.    


Chemisch
Wat te maken heeft met reacties van stoffen. Synoniem: scheikundig.    


CHON-deeltjes
Kleine hoeveelheid materie die de vier elementen bevat die het meest voorkomen in levende organismen: koolstof (C), waterstof (H), zuurstof (O) en stikstof (N).    


Chondriet     
Een type steenmeteoriet die niet is vervormd door processen zoals smelting of differentiatie. Chondrieten zijn vooral opgebouwd uit samengekitte chondrulen die, dicht opeengepakt, in een fijnere matrix liggen.    


Chondrule
Een doorgaans silicaatrijk opgesmolten korreltje van niet meer dan enkele milimeters dat vaak wordt aangetroffen in bepaalde meteorietsoorten. Vermoedelijk zijn chondrulen ontstaan uit gesmolten of deels gesmolten druppeltjes silicaat die zich tijdens het vormingsproces van het zonnestelsel volop in de zonnenevel bevonden en later samenkitten in grotere objecten zoals planetoïden. De chemische samenstelling van de mineralen in chondrulen is divers en kan onderzoekers veel vertellen over de processen die zich in de zonnenevel afspeelden.    


Chromatische aberratie
Ook wel kleurschifting genoemd: een fout in de beeldvorming van een lens of een lenzensysteem, teweeggebracht door verschillen in de mate van breking tussen licht van uiteenlopende golflengten. Bij chromatische aberratie in astronomische optiek komen hierdoor niet alle lichtstralen van een puntvormig hemellichaam in hetzelfde brandpunt terecht.    


Chromosfeer   
Een atmosferische laag van de zon die zich vanaf de fotosfeer ongeveer 2800 kilometer uitstrekt en vervolgens overgaat in de corona. De gassen die zich in de chromosfeer bevinden zijn transparant voor zichtbaar licht. Onderwijl loopt de temperatuur in deze laag op van 4500 tot 6000 graden Kelvin direct boven de fotosfeer tot maar liefst 10.000 graden Kelvin aan de grens met de corona.    


Circumpolair
De term waarmee sterren, andere hemellichamen of regionen aan de sterrenhemel worden aangeduid die voor een waarnemer op een gegeven geografische positie nooit achter de horizon verdwijnen. Doordat de aarde om haar as draait, en alle sterren bijgevolg banen rondom de noordelijke (poolster) of zuidelijke hemelpool lijken te beschrijven. kan het namelijk voorkomen dat sommige sterren nooit ‘ondergaan'. Voor waarnemers die zich exact op een van de geografische polen bevinden, is het circumpolaire hemelgebied het grootst, namelijk de gehele hemelkoepel. Op de evenaar, daarentegen, zijn géén circumpolaire objecten zichtbaar aan het firmament.    


Cirkelsnelheid
In astronomisch verband: de snelheid van een satelliet als deze zich in een cirkelvormige baan om een hemellichaam bevindt.    


Cirrus   
Een type wolk die op grote hoogte (> 6 kilometer) voorkomt en volledig uit ijskristallen bestaat. Vanwege hun doorgaans draderige of vezelige structuur worden cirruswolken ook wel vederwolken of windveren genoemd. Cirruswolken die zich over de hemel uitbreiden en steeds dikker worden, zijn vaak een voorbode van de komst van een slecht-weerfront.   


Cirrostratus   
Een type wolk die op grote hoogte (>6 kilometer) voorkomt en volledig uit ijskristallen bestaat. Cirrostratus vertoont zich vaak als een een dunne, doorzichtige en egaal witte waas aan de hemel. Dit type bewolking gaat soms gepaard met optische verschijnselen, zoals halo's om de zon of de maan.    


Cluster (1)
Een door hun onderlinge zwaartekracht samenhangende groep van enkele tientallen tot vele honderden sterrenstelsels in het heelal. Op een nog grotere schaal concentreren clusters zich weer binnen afzonderlijke superclusters.    


Cluster (2)   
Doorgaans sterrenhoop genoemd: een verzameling van enkele tientallen tot vele (honderd)duizenden sterren die in meer of mindere mate door hun onderlinge zwaartekracht bijeen worden gehouden. Astronomen maken ruwweg onderscheid tussen open clusters en bolvormige clusters.   


Cluster II
Naam van de gezamenlijke missie van vier satellieten in een baan om de aarde. Sinds 2000 bestuderen de Cluster-ruimtevaartuigen de interactie tussen de zonnewind en de magnetosfeer van de aarde. In juni 1996 gingen de vier kunstmanen van het eerste Cluster-project verloren toen de Europese raket Ariane-5 tijdens de lancering explodeerde.    


CME   
Afkorting van coronale massa ejectie en ook wel zonneuitbarsting, genoemd: een eruptie vanuit de buitenste zonneatmosfeer van (geïoniseerde) gassen en andere (geladen) deeltjes, waaronder vooral protonen en elektronen. Veel, maar niet alle, CME's ontstaan door flares vanuit actieve gebieden. CME's verstoren de snelheid en de dichtheid van de zonnewind (meestal een toename), hetgeen enkele dagen later - onder meer - poollicht op aarde kan veroorzaken.   


Columbia
Naam van de eerste Space Shuttle die door de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie NASA in gebruik werd genomen. De Columbia maakte op 12 april 1981 zijn debuut in de ruimtevaart. Op 1 februari 2003 verongelukte het ruimteveer echter in de dampkring toen het terugkeerde van een 16-daagse missie. Hierbij kwamen alle zeven bemanningsleden om het leven.    


Coma (1)   
De wolk van stofdeeltjes en gesublimeerde materie (gas) die zich om de nucleus (kern) van een komeet vomt wanneer deze binnen de invloedsfeer van de zon komt.    


Coma (2)
Een beeldfout die ontstaat door asymmetrische eigenschappen van een optisch systeem, waardoor beeldpunten die buiten de optische as vallen in zeker mate verstoord worden.    


Conjunctie
Samenstand van ten minste twee hemellichamen aan het firmament wanneer deze voor de waarnemer zo dicht mogelijk in elkaars verlengde staan. Als men in het algemeen spreekt van een hemellichaam in conjunctie, is dit meestal in relatie tot de zon. Objecten die binnen de baan van de aarde komen, kunnen zowel in bovenconjunctie als in benedenconjunctie staan.    


Constellatie   
Ook wel sterrenbeeld of gesternte genoemd: een patroon van sterren, vaak vernoemd naar een object, dier of mythisch figuur. De sterren in een constellatie hebben meestal in werkelijkheid geen fysieke connectie; het gaat om een gezichtslijn-effect.    


Continu spectrum
Een gebied binnen het elektromagnetisch spectrum van een stralingsbron waarin straling op álle golflengten voorkomt.    


Contractie
Samentrekking. In de astronomie gaat het doorgaans om de contractie van materie in het heelal of binnenin een hemellichaam; in beide gevallen als gevolg van de zwaartekracht.    


Coördinaat
Eén getal in een reeks van getallen die nodig is om de ligging van een punt in een bepaald coördinatenstelsel te bepalen. De coördinaat zegt iets over de afstand in een nader bepaalde eenheid tot een specifiek referentiepunt, -vlak of -lijn.    


Coördinatenstelsel
Een hulpmiddel waarmee een locatie of een punt gedefinieerd kan worden door haar afstanden te meten vanaf bepaalde referentiepunten, -vlakken en/of -lijnen. De coördinaten die uit deze afstanden voortvloeien, duiden samen de plaats aan. De coördinatenstelsels die in de geografie en in de astronomie worden gebruikt, zijn doorgaans geprojecteerd op een - al dan niet denkbeeldige - bol (de aarde, een ander sferisch hemellichaam of de hemelbol). Ieder type coördinatenstelsels wordt vernoemd naar het basisvlak dat het gebruikt.    


Copernicus, Nicolaus     
Poolse geleerde die vooral bekend werd door zijn revolutionaire visie op het universum. In 1543 opperde hij een heliocentrisch wereldbeeld. In zijn model werd niet langer de aarde, maar de zon opgevoerd als het middelpunt van het heelal.    


Cordelia     
Een in 1986 door de ruimtesonde Voyager 2 ontdekte satelliet van Uranus. Het maantje heeft een gemiddelde middellijn van slechts veertig kilometer en bevindt zich in een vrijwel cirkelvormige baan op ongeveer 50.000 kilometer afstand van de ijsreus. Daar fungeert Cordelia als binnenste ‘herder' van de heldere epsilon-ring van Uranus.    


Corona   
De zeer ijle buitenste atmosferische plasmalaag van de zon, die zich vanaf de chromosfeer nog miljoenen kilometers uitstrekt in het heelal. Hoewel de temperatuur in de corona meer dan één miljoen graden bedraagt, is zij met het blote oog alleen zichtbaar tijdens een totale zonsverduistering óf met behulp van speciale apparatuur. De omvang van en de structuren in de corona variëren sterk met de toestand van het magnetisch veld van de zon en met de zonneactiviteit. Vanuit veranderlijke coronale gaten, gecreëerd door lokale open magnetische veldlijnen, kan de snelle – en ook voor de omstandigheden binnen het aardmagnetisch veld relevante – component van de zonnewind onsnappen.   


Coronaal gat   
Een relatief koele en ijle omgeving binnen de corona van de zon, dat samenhangt met de lokale aanwezigheid van open magnetische veldlijnen waarlangs de snelle – en voor de omstandigheden binnen het geomagnetisch veld relevante – component van de zonnewind kan ontsnappen. Rond het zonneminimum bevinden coronale gaten zich vooral nabij de polen van onze moederster. Tijdens perioden van verhoogde zonneactiviteit, kunnen ze zich echter overal manifesteren. Om coronale gaten op te sporen verrichten astronomen waarnemingen in het UV- en het röntgengebied van het elektromagnetisch spectrum.   


Coronale massa ejectie   
Meestal afgekort tot CME en ook wel zonneuitbarsting genoemd: een eruptie vanuit de buitenste zonneatmosfeer van (geïoniseerde) gassen en andere (geladen) deeltjes, waaronder vooral protonen en elektronen. Veel, maar niet alle, coronale massa ejecties ontstaan door flares vanuit actieve gebieden. Coronale massa ejecties verstoren de snelheid en de dichtheid van de zonnewind (meestal een toename), hetgeen enkele dagen later - onder meer - poollicht op aarde kan veroorzaken.   


Corrector
Een stuk optiek, vaak een lens, in een telescoop of een ander optisch instrument dat corrigeert voor afwijkingen of fouten in het objectief (de primaire lens of spiegel), zoals chromatische aberratie, sferische aberratie en coma. Een Schmidt-correctieplaat in een Schmidt-Cassegrain telescoop is een voorbeeld van een corrector.    


Cressida     
Een kleine maan van Uranus met een gemiddelde diameter van ruwweg tachtig kilometer. Cressida beschrijft een cirkelvormige baan op bijna 62.000 kilometer afstand van de ijsreus en enkele duizenden kilometers buiten de heldere epsilon-ring. Het hemellichaam werd in 1986 door de ruimteverkenner Voyager 2 ontdekt.    


Culminatie
Ook wel doorgang genoemd: het moment waarop een hemellichaam in zijn dagelijkse omloop de plaatselijke hemelmeridiaan passeert en dus voor een waarnemer zijn hoogste punt bereikt (culmineert).    


Cumulus   
Een type wolk waarvan de basis op relatief lage hoogte (< 2500 meter) begint, en die vanwege haar verticaal opwellende structuur ook wel een stapelwolk wordt genoemd. Cumuluswolken zijn zeer compact en tekenen zich wit en scherp af tegen de hemelachtergrond, waarbij de onderkant een relatief donkere eigenschaduw vertoont.    


Cumulonimbus   
Ook wel buienwolk of onweerswolk genoemd: een type wolk die vanaf lage hoogte (< 3 kilometer) opwelt tot op zeer grote hoogte (6 tot 18 kilometer). Cumulonimbuswolken vertonen zich als paddenstoel- of aambeeldvormige complexen, waarvan de afgeplatte bovenkant vaak uit ijskristallen bestaat. Deze wolken ontstaan vanuit cumulus tijdens vochtige en onstabiele atmosferische omstandigheden: dikwijls rondom een koufront. Als gevolg van krachtige verticale luchtstromingen in hun binnenste, staan cumulonimbuswolken vaak garant voor hevige (hagel)buien en onweer.    


Cyclus
Een terugkerende, regelmatige, reeks.    


Cygniden
Een meteorenzwerm waarvan de radiant zich in het sterrenbeeld Zwaan (Cygnus) bevindt.