Onze dynamische planeet
 
  Indonesië: epicentrum van aards geweld
 
  Dit is wat er gebeurde in oktober en november 2010. De Merapi in Indonesië, één van de meest actieve vulkanen op aarde, barstte uit. Met tientallen dodelijke slachtoffers als gevolg kwam de eruptie in de schijnwerpers van de wereldpers te staan. Maar wie weet vandaag nog dat Indonesië rond dezelfde tijd getroffen werd door een niet veel minder vernietigende tsunami? Onthoud het maar! Weliswaar stonden beide fenomenen niet direct met elkaar in verband; ze waren indirect wel degelijk aan elkaar gerelateerd. Voor de verklaring duiken we letterlijk en figuurlijk wat dieper in deze aardse materie. De infographic is daarbij onmisbaar…

Waar het allemaal om draait: tektonische platen
Zonder dat we het merken is de grond onder onze voeten continu in beweging. Oók in Nederland. Elders ter wereld worden we hier soms aan herinnerd door aardbevingen en uitbarstingen van vulkanen, zoals onlangs in Indonesië. Zulke verschijnselen doen zich vooral voor op plaatsen waar zogeheten tektonische platen langs elkaar of onder elkaar schuiven. De buitenste schil, ofwel de lithosfeer, van onze planeet is opgebroken in méérdere tektonische platen. Indonesië bevindt zich precies op de grens van twee van zulke platen: de Australische plaat en de Euraziatische plaat. En juist dit verklaart voor een groot deel waarom de aarde bij Indonesië bijzonder actief is.

Tsunami’s, aardbevingen en vulkaanuitbarstingen in Indonesië worden veroorzaakt doordat de Australische plaat onder de Euraziatische plaat duikt. Dat de Australische plaat ‘zinkt’, is het gevolg van verschillen in dichtheid. Vergelijk het met olie en water. Olie heeft een lagere dichtheid dan water, waardoor olie bovenop het water komt te liggen. In dit geval: de Euraziatische plaat heeft een lagere dichtheid dan de Australische plaat.

Wat gebeurt er in dit deel van de wereld nu eigenlijk bij elk fenomeen? We zetten het beknopt voor je op een rijtje:

1) Aardbevingen
Bij Indonesië schuift de Australische plaat langs de Euraziatische plaat. De platen bewegen niet soepel langs elkaar als gevolg van weerstand. Die weerstand creëert onder meer een spanning langs beide platen. Soms, zodra de opgebouwde spanning groter is dan de weerstand van de tektonische platen, schiet de aardkorst een stuk door. Dit is één van de processen die een aardbeving kan veroorzaken. Kort door de bocht: hoe groter de opgewekte spanning, hoe groter de aardbeving. Ter illustratie; Druk beide handen stevig op elkaar en probeer deze vervolgens langs elkaar te schuiven. Je zult merken dat je handen opeens een stuk langs elkaar schieten!

2) Vulkaanuitbarstingen
Ook vulkaanuitbarstingen zijn het gevolg van het continu langs elkaar bewegen van de tektonische platen. Door wrijving wordt het omliggende gesteente steeds warmer. Maar er is meer aan de hand. Met de neergaande beweging van de Australische plaat wordt namelijk ook water mee getransporteerd. Dit water zorgt ervoor dat het smeltpunt van het gesteente wordt verlaagd. Op een bepaalde diepte zal het gesteente op een gegeven moment smelten. Er ontstaat magma. Dit magma is lichter dan het omliggende gesteente en verplaatst langs scheuren naar het aardoppervlak. Niet al het magma zal het aardoppervlak bereiken, maar bij een daadwerkelijke uitbarsting is het gesmolten gesteente door het aardoppervlak gebroken. Een vulkaan is dan geboren...



3) Tsunami’s
Door het bewegen van de tektonische platen ontstaan er trek- en duwkrachten in het gesteente. Het gesteente is net als een potlood. Je kunt het deels buigen, maar op een gegeven moment breekt het. Dit kan ook bij gesteente gebeuren. En door het breken van gesteente, ontstaan plaatselijk breuken. Ook langs zulke breuken vindt beweging plaats. Net als bij aardbevingen die ontstaan waar tektonische platen langs elkaar bewegen, gaat de beweging langs breuken schoksgewijs. Wanneer een stuk aardkorst onder de oceaanbodem plotseling omhoog schiet, veroorzaakt dit een drukgolf in het water en een golf in de oceaan. De grootte van een daaropvolgende tsunami hangt onder meer af van de kracht van de verplaatsing langs de breuk, van de lokale diepte van de oceaan, en van de omvang van de drukgolf.

Dit alles is slechts het topje van een buitengewoon gecompliceerde ijsberg. De processen die omtrent aardbevingen, vulkaanuitbarstingen en tsunami’s plaatsvinden, zijn nog lang niet allemaal begrepen.

Auteur(s):     L.K.





In dit dossier:

Nederland: géén stukje
geologische onschuld


We stellen je voor aan:
the ring of fire


Indonesië: epicentrum
van aards geweld