Phobos

Manen van
Mars:


Phobos
Deimos





Op nog geen zesduizend kilometer boven een roestige Martiaans landschap cirkelt Phobos, de grootste satelliet van de Rode Planeet. Zijn sterk onregelmatige vorm komt velen waarschijnlijk vreemd voor - zeker met het vertrouwde beeld van onze eigen maan in het achterhoofd. Toch zijn manen die, zoals Phobos, géén volmaakte sferische vorm bezitten in het zonnestelsel veruit in de meerderheid. Onderzoekers denken dat het object ooit door de zwaartekracht van Mars is ingevangen; wellicht zelfs vanuit de nabijgelegen planetoïdengordel. Ondanks zijn kleine omvang en zijn donkere karakter, ontdekte de astronoom Asaph Hall Phobos al in 1877.



Oppervlak
Phobos is bezaaid met talloze inslagkraters van diverse omvang. Het meest opvallende oppervlaktedetail is wel de ruim negen kilometer grote Stickney-krater, die is ontstaan door een inslag die vermoedelijk zo krachtig was dat de maan bijna in stukken moet zijn geslagen. De overige kosmische littekens op Phobos variëren in diameter van enkele kilometers tot honderden meters.

Afgezien van de talrijke kraters, wordt het oppervlak van de satelliet doorkruist door verschillende rechtlijnige en geulachtige structuren. In tegenstelling tot de geulen op Phobos’ vaderplaneet, zijn deze zeker niet ontstaan als gevolg van watererosie of tektonische processen. Omdat veel structuren ontspringen in het enorme Stickney-bassin, achten wetenschappers het waarschijnlijk dat het hier om scheuren gaat die miljoenen jaren geleden door krachtige botsingen werden veroorzaakt.

Een metersdikke stoflaag op Phobos verbergt onderliggende oppervlaktedetails voor het menselijk oog. In feite hebben we het over een soort breccie van maanstoffen en exogene materialen, dat tijdens het eeuwenlange bombardement van ruimtepuin is opgeworpen. Kraters die kleiner zijn dan enkele tientallen kilometers zijn hierdoor op de maan niet of nauwelijks zichtbaar.

Samenstelling
Met een reflecterend vermogen (albedo) van ongeveer zes procent, lijkt Phobos veel weg te hebben van een ‘klassieke’ C-klasse planetoïde. Maar mogelijk camoufleert juist de veroorzaker hiervan - de donkere en zojuist beschreven sluier stof stoflaag aan het oppervlak - de ware aard van de maan. Het hemellichaam is met een dichtheid van ongeveer 2 gram per kubieke centimeter namelijk veel te licht om uitsluitend uit koolstofhoudende gesteenten te kunnen bestaan.

Er zijn nog meer bijzonderheden te melden. In 1988 kwam de Russische ruimtesonde Phobos 2 aan bij Mars. Naast het verzamelen van gegevens over de planeet zelf, moest er een lander op zijn grootste maan worden afgezet. Hoewel dit laatste jammerlijk mislukte, registreerde het ruimteschip vlak vóór het fiasco wel een opmerkelijk gestage gasstroom boven het stoffige Phobos-oppervlak. Weliswaar is de aard van dit gas nooit vastgesteld; veel astronomen zijn ervan overtuigd dat het hier waterdamp betreft. Dit onderbouwt de hypothese dat Phobos is opgebouwd uit zowel (water)ijs als koolstofhoudend chondriet-materiaal. De theoretische dichtheid van Phobos komt daarmee dichter bij haar vastgestelde reële waarde in de buurt.

Verleden en toekomst
Wanneer een maan afwijkt van ‘de ideale sferische vorm’, wordt dikwijls al snel verondersteld dat deze van nature niet bij een planeet behoort. Die reflex zien we ook terug in het debat over de herkomst van Phobos. Het object doet, zoals gezegd, denken aan een planetoïde uit de C-klasse en bevindt zich bovendien op een ‘ongebruikelijk’ korte afstand van het Marsoppervlak. Mede hierdoor is het voor (robotische) verkenners op het marsoppervlak mogelijk om, ondanks de kleine afmetingen van Phobos, een flinke gedeeltelijke zonsverduistering door het maantje te observeren.



De grote kraterdichtheid op Phobos lijkt te indiceren dat het hemellichaam het ‘oerbombardement'’ tijdens de geboorte van het zonnestelsel nog heeft meegemaakt. Als dat het geval is, mag de leeftijd van de maan op een ruime 4 miljard jaar geschat worden. Maar als het hier wel degelijk een voormalige planetoïde betreft, dan is Phobos mogelijk nog 500 miljoen jaar ouder.

Overigens heeft Mars aan Phobos slechts een tijdelijke compagnon. Het object bevindt zich namelijk binnen de zogeheten ‘synchrone baan’ van de planeet. Dit betekent dat de omloopperiode van Phobos korter is dan de rotatieperiode van Mars. Hierdoor zal de satelliet geleidelijk doch onherroepelijk naar een lagere baan spiraliseren en uiteindelijk te pletter slaan op het planeetoppervlak. Omdat dit naderingsproces met niet meer dan 2 meter per jaar vordert, zal het catastrofale einde van Phobos echter nog enkele tientallen miljoenen jaren op zich laten wachten…

Auteur(s):     A.S.





Phobos in cijfers
Gemiddelde diameter 22,2 km
(26,8 × 21 × 18,4)
Oppervlakte 6084 km^2
Massa 1,072 × 10^16 kg
Gemiddelde dichtheid 1,887 g/cm ^3
Zwaartekracht aan oppervlak 0.0084 - 0.0019 m/s^2
Gemiddelde afstand tot het centrum van Mars 9377,2 km
Omlooptijd 0,31891 dagen
( 7u 39,2 m)
Hoek rotatieas
Weerkaatsingsvermogen 0,07
Temperatuur aan oppervlak ~ 313 K (40 C°)
Databron: NASA